De Charola: het ronde oratorium van de Tempeliers uit 1160, zestienzijdig en vermoedelijk gemodelleerd naar een gebouw in Jeruzalem
Waar je in staat
De beschrijving van UNESCO is de nauwkeurigste korte beschrijving van de ruimte en het is goed haar bij de hand te hebben: een “rotonde uit de 12e eeuw, oratorium van de Tempeliers… gebaseerd op een veelhoekige plattegrond met 16 traveeën, inclusief een achthoekig koor met ommegang”. Drie andere bronnen zijn het onafhankelijk over de vorm eens: de Portugese culturele encyclopedie noemt haar “feito em forma de um polígono de dezasseis lados”, een veelhoek met zestien zijden, en de Portugese Wikipedia beschrijft een buitenmuur die zich “in zestien vlakken ontvouwt” rond een centrale achthoek.
Vier bronnen zijn het eens over dit geometrische feit, dus de vorm is niet een van de dingen die hier betwist worden. Bijna al het andere over de Charola wel.
De beschildering, en waarom die er zo uitziet
De Charola is geen kale romaanse schil. Ze werd versierd toen de orde die haar erfde rijk was, en UNESCO zegt dat openlijk: het klooster “werd het huis van de Orde van Christus in Portugal en de decoratie van de rotonde weerspiegelt de rijkdom van de orde”. Wat je ziet wordt omschreven als “schilderijen en fresco's die vooral bijbelse taferelen uit de 16e eeuw uitbeelden, en vergulde beeldhouwwerken onder de Byzantijnse koepel”, allemaal zorgvuldig gerestaureerd.
Die zin bevat het hele betoog waar deze site over gaat. Een Tempeliersoratorium uit de twaalfde eeuw met een decoratie uit de zestiende eeuw, betaald door de orde die zijn burchten overnam, is continuïteit of opvolging, afhankelijk van welke historicus je het vraagt (het debat, beide kanten).
De discussie: Heilige Grafkerk of Rotskoepel?
Dit is het grootste nog openstaande meningsverschil over het gebouw, en populaire verhalen beslechten het vaak de ene of de andere kant op. Hier is de werkelijke stand van de bronnen.
| Wie het zegt | Wat volgens hen wordt nagebootst | Wat voor soort bewering dat is |
|---|---|---|
| UNESCO | De rotonde van de Heilige Grafkerk in Jeruzalem | “beïnvloed door”: een afleiding, geen document |
| De exploitant, Museus e Monumentos | De Heilige Grafkerk | Haar voorbeeld, zonder voorbehoud gesteld |
| Património Cultural en de gemeente | De Heilige Grafkerk | “geïnspireerd door”, “verwijzend naar” |
| e-cultura | De Rotskoepel | Genoemd als prototype |
| Wikipedia, Engels | Beide, samen genoemd | Ronde bouwwerken in Jeruzalem, zonder rangorde |
| Wikipédia, Portugees | Beide, als waarschijnlijkheden | Uitdrukkelijk “prováveis”: waarschijnlijk |
Zes bronnen, drie antwoorden. Geen enkele levert een middeleeuws document waarin iemand zegt “bouw het als die daar”.
De uitdrukking die op deze hele site wordt gebruikt is dus vermoedelijk gemodelleerd naar. De zestienzijdige vorm en haar plaats in de familie van ronde Tempeliers-kerken zijn gedocumenteerd. Welk gebouw in Jeruzalem ze nabootst, is een afleiding uit de architectuur, getrokken door mensen die er eeuwen later naar kijken, en die mensen zijn het niet met elkaar eens.
De lijn van de Rotskoepel is interessanter dan ze op het eerste gezicht lijkt, en ook degene die het vaakst verdraaid wordt. Middeleeuwse Europeanen identificeerden de Rotskoepel met de Tempel van Salomo, en de Tempeliers zijn naar de Tempel genoemd. Dat verband is echt, maar het is gelegd door moderne schrijvers, niet door een middeleeuwse bron.
Wanneer ze werd gebouwd, en de kloof van veertig jaar in het midden
De Charola wordt gewoonlijk gedateerd van omstreeks 1160 tot ongeveer het midden van de volgende eeuw, gebouwd in twee campagnes met een onderbreking van ruwweg veertig jaar daartussen. De romaanse eerste fase loopt van de stichting tot de jaren 1190; de tweede hoort bij het tweede kwart van de dertiende eeuw. De onderbreking wordt toegeschreven aan de oorlogen met de Almohaden, en daar zit een harde gebeurtenis midden in: Tomar werd tijdens de Almohadenveldtocht van de jaren 1190 vijf dagen belegerd.
Dat is het fysieke bewijs voor waar dit kasteel werkelijk voor diende. Het was geen klooster dat toevallig muren had. Het was een grensvesting met een oratorium erin, en het gebouw stond stil toen de grens op bezoek kwam (de Reconquista, en wie dit bouwde).

Hoe ernaar te kijken, van iemand die mensen het ziet proberen
Loop de ommegang helemaal rond voordat je naar iets bijzonders kijkt. De ruimte is ontworpen om omcirkeld te worden, niet om recht tegenover te staan, en zo krijgt ze betekenis. Kijk dan omhoog. Loop dan, en dit is het deel dat bezoekers overslaan, de verbinding naar het manuelijnse schip door en draai je om: van die kant zie je dat de ronde kerk ooit een compleet gebouw op zichzelf was en dat het schip eraan is vastgemaakt (de hele route).
Het goedkoopst met een gidsTomar: wandeltour naar het Christusklooster in kleine groep & tickets
Het goedkoopst privéTomar: privéwandeltour naar het Christusklooster met tickets
Klooster en synagogeWandelen in Tomar: geheimen van de Tempeliers & Christusklooster inbegrepen
Hierna: het raam in de buitenmuur, wie dit bouwde en waarom en de acht kloostergangen.
Veelgestelde vragen
Wat is de Charola in Tomar?
De ronde kerk in het midden van het Convento de Cristo, vanaf 1160 door de Tempeliers gebouwd als hun oratorium. De plattegrond is een zestienzijdige veelhoek rond een achthoekige kern met een ommegang, en het is een van de weinige ronde Tempeliers-kerken die nog in Europa staan.
Waarnaar is de Charola gemodelleerd?
Dat is echt omstreden. UNESCO, de exploitant, Património Cultural en de gemeente zeggen allemaal de Heilige Grafkerk in Jeruzalem; e-cultura zegt de Rotskoepel; beide Wikipedia's noemen beide. Geen middeleeuws document legt de bedoeling van de bouwers vast, dus elke versie is een afleiding uit de architectuur.
Waarom is de Charola rond?
Omdat ronde kerken een Tempeliersvorm waren, verbonden met de ronde gebouwen van Jeruzalem die de kruisvaarders kenden. UNESCO noemt de Charola een van de typische rotondes van de Tempeliersarchitectuur, waarvan in Europa weinig voorbeelden bewaard zijn. Waarom juist die vorm, is waar de bronnen elkaar gaan tegenspreken.
Hoeveel zijden heeft de Charola?
Zestien aan de buitenkant, rond een achthoekige kern met een ommegang ertussen. UNESCO beschrijft een veelhoekige plattegrond met 16 traveeën inclusief een achthoekig koor; drie andere bronnen geven onafhankelijk dezelfde zestien, waardoor de geometrie een van de weinige dingen hier is waarover niemand twist.
Is de Charola hetzelfde als het Christusklooster?
Nee, ze is het oudste deel ervan. De Tempeliers bouwden het ronde oratorium; eeuwenlang werden er kloostergangen, vleugels en een manuelijnse kerk omheen en eraan toegevoegd, en het hele complex is het Convento de Cristo. Je loopt van de Charola rechtstreeks het schip uit de zestiende eeuw in.
Kun je de Charola in?
Ja, ze is het hoogtepunt van het bezoek en zit in het gewone ticket. Delen van het bredere complex zijn regelmatig dicht voor conserveringswerk, dus kijk op de eigen pagina van de exploitant voordat je voor één specifieke ruimte op reis gaat.